728x90 AdSpace


24 Kasım 2014 Pazartesi

“Herkes İçin Adalet” Söyleminin Kur’anî Temelleri - İng/TR

The Basics of the Discourse “Justice for Everybody” in the Quran
Assist. Prof. Murat KAYACAN
Muş Alparslan University, Faculty of Islamic Sciences

He was born in 1969. With his doctorate thesis Attitudes and Behaviours against Prophets in Quran, he became a doctor in the Quran exegesis. His articles and columns have been published in some journals and newspapers. He is assistant professor in Muş Alparslan University the Faculty of Islamic Sciences and a columnist in Memleket Newspaper in Turkey.

1.  Kayacan, Murat (2013). Attitudes and Behaviours against Prophets in the Quran. Istanbul: Pınar.
2.  Kayacan, Murat (2013). the Quran's Education on Prophet Muhammed, Istanbul: Pınar.

Refreed journal articles
1. Kayacan, Murat (2013). To Know and Being Known From the Aspect of Social Sciences and the Quran. Eskiyeni, XXVI, Ankara. 33-40.
2. Kayacan, Murat (2010). Right(ism) Left(ism) and Their Usage in the Quran Translations. Marife: Bilimsel Birikim, X/3, Konya. 291-306.
3. Kayacan, Murat (2008). Ali Shariati’s Way of Understanding the Quran. Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, X/1, Diyarbakır. 89-139.
4. Kayacan, Murat (2006). Sayyid Qutb’s Way of Reading the West. Marife: Bilimsel Birikim, VI/3, Konya. 217-246.


The Basics of the Discourse “Justice for Everybody” in the Quran

The aim of this study is to evaluate the Quranic verses that we consider related to justice for everybody, taking into account classical and modern approaches. Additionally, various questions related to this matter will be discussed: What is the content of justice? What does the Quran mean when it says “judge among men in truth (and justice)”? Is there any ambivalent attitude in implementing justice related to close relatives? What does the Quran advise Muslims about the justice demands of non-Muslims? Is it as a problem if the persecuted ones are Muslims or not? Does the Quran impose its own law upon the ones who want to practice their own (canonical) law? Does the Qur'an present all non-Muslims as a single category, or distinguish between non-Muslims who fight against Muslims and those who do not? Does hatred against a community legalize unjust behavior against that community?
Keywords: the Quran, justice, right to choose another law system.
Justice, which means equality, judging equally and is the opposite of oppression (jawr) (Ibn Faris, 1979: IV: 246, 247; Ibn Manzur, h. 1414, IV: 153), is expressed in the Quran with the words adl and qist. The words deriving from the root alphabet letters a-d-l mean right (Ibn Manzur, h. 1414, XI: 430), rectifying (addalah), balancing, coequal (Fairuzabadi, 2005, I: 1030), the person whose witnessness is persuasive (rajulun adlun) etc. (Ibn Faris, 1986, V: 1760).
The aim of this paper is to evaluate the Quranic verses which we think they incorporate the emphasis of justice for everybody whether s/he is Muslim or not by considering classical and modern approaches. In this context we will discuss: the scope of social justice, the content of judging people justly, whether there are ambivalent practices when realising justice among family members, the duties of Muslims related to justice demands of the ones who do not define themselves as Muslims, whether the religion/ideology of the oppressed is a problematique or not, if there is an Islamic law enforcement upon non-Muslims, whether there is a categorization between non-Muslim groups fighting or not fighting with Muslims and additionally whether behaving them unjustly because of hatred against them is legal.
A.      Justice Emphasis of the Quran and Social Justice
As it is in the Western tradition, in Islam as well, justice, which is an ethical virtue and a human feature (Abdullah, ds., VI/3: 275), is the most frequently emphasised concept in organizing human relations. Justice, which includes delivering and observing right and respecting human rights, is a moral, legal, philosophical, religious, and at the same time universal value. So, justice in Islam has been considered the basis of social life and the essence of governing (Öztürk, 2012: 19). Although justice differs from country to country, culture to culture, its definitions have some common aspects. Because of human nature, a perfect justice cannot be implemented, yet it should be kept as an ideal. Justice is to give everybody - Muslim or not - her/his rights and the true teaching shows what the rights of all people (Hatemi, 1989: 81). It is impossible for a believer to be an enemy to a race, colour, family, language or nation. Her/his only hostility is against supersitition, oppression and imperialism (Hatemi, 1989: 33).
As the aim of law nearly in all human law systems, justice (Karaman, 2002: 895) does not mean equal-share distributing as it is not natural. In reality, justice is to distribute rights, sometimes equally. For example, all citizens must be equal from the aspect of citizen rights but in other situations in terms of having equal rights it is out of justice. For instance, the equality of children and parents, from the aspect of social position and rights, is of course wrong. Likewise, the ones serving in a highly prestigious business do not get equal payment with the ones who serve in a respectively less prestigious one. What Allah orders is to provide everybody her/his all rights such as ethical, social, economic, legal or political to the extent that s/he deserves (Mawdudi, 1986, III: 48).
To be just - it does not matter if the one who requests it Muslim or not - is not extra worship (ibadah nafilah), but a responsibility emphasised in many Quranic verses and sixteen verses are related to the visibility of justice in society (Mutahhari, 2005: 43): "And if you judge, judge with justice between them. Verily, Allah loves those who act justly." (Maida, 5: 42). In this verse, from the aspect of the responsibility of realising justice, the foreground ones are people more than prophets (Sarmış, 2010: 317): “We verily sent Our messengers with clear proofs, and revealed with them the Scripture and the Balance, that mankind may observe right measure.” (Hadid, 57: 25). So, the wisdom why prophets were sent is to make justice principle dominant in social life (Mutahhari, 2005: 42) and provide a milleu in which nobody oppresses anyone (Nasafi, 1998, III: 441).
The Prophet, Muslim rulers and judges are obliged to act in harmony with God's order and exert their efforts to establish justice because God loves those who deal justly (Qutb, 1991, III: 261). It is requested from the Prophet Muhammed that he declare and commit divine orders and shariah, establish justice for everybody for the sake of Allah with His right orders by throwing pagan and transgression orders which are the source of oppression and done according to this/that person's wishes (Yazır, 1979, VI: 4231): “Unto this, then, summon (O Muhammed). And be you upright as you are commanded, and follow not their lusts, but say: I believe in whatever Scripture Allah has sent down, and I am commanded to be just among you. Allah is our Lord and your Lord. Unto us our works and unto you your works; no argument between us and you. Allah will bring us together, and unto Him is the journeying.” (Shura, 42: 15). From the part I am commanded to be just among you, it is clear that, when the people disagree among each other (Nasafi, 1998, III: 249) one of the most important vision of strengthening the religion is to rule with justice by repealing oppressive laws (Yazır, 1979, VI: 4231). This leadership is an efficient one which has a political authority and declaring the universal justice among the people on earth. Also, the message in the verse came when the message of Islam - with its exponents - was under pressure in Macca. Nevertheless, this (just) character of the message and its universality could have been seen clearly (Qutb, 1991, IX: 68).
Islam forms the basis of law, ethics and social system and brings justice to the fore with its legal and international kinds (Karaman, 2002: 887): “Lo! Allah commands justice and kindness, and giving to kinsfolk.” (Nahl, 16: 90). Thus, Islam brings moderateness to the the merciless and infallible certainty of justice. Additionally, it leaves the door open to the ones who wish to make sacrifice some of his/her rights, - by doing good (ihsan) - and so to the ones preferring the love of the hearts. Islam does not employ justice which is the basic principle of life as a stumbling block before the ones trying to treat wound or wishing to present a virtuous example. Ihsan incorporating every good deed has a very wide meaning indeed and as a divine commandment it includes man's relationship with God, his/her family, society and all people (Qutb, 1991, VI: 563).
In all façade of life i.e. shopping agreements (Sa’dî, 2000, I: 447), behaviours, ruling and deciding, human rights, loving and caring, governing and educating; acting rightly, doing a job properly, providing human rights or putting something in its proper place is justice. Similarly, it is justice not to behave toward people differently and not to mistreat people because of their colour, race, region, culture, education level and status (Ece, 2012: 40). Allah holds Muslims responsible for justice in their judgments, words, actions and moral behaviours (Rida, 1990, V: 145).
The Quran came to form an Islamic ummah and organize the society. Its call is a universal one encompassing all people. It is not based on a tribe, nation or race. According to Islam the only acceptable bond connecting people with each other is belief. Namely, the belief takes the place of nationalism and conservatism. The Quran would like people to obey the principles which will bring peace to individuals and nations, provide thrust in relations, promises and agreements (Qutb, 1991, VI: 563).
The Quran's justice principle, the right and midcourse between two excessive points, is a sturdy handle (Abyârî, h. 1405, II: 226) which can be held by every individual and society in human relations. This principle does not change its form according to the wishes and desires of human beings and is not affected by personal caprice such as love and hatred, does not change in harmony with kinship ties, richness or poverty and according to the powerful or oppressed. Again, this principle evaluates everybody with the same criterion and use the same pair of scales for everyone (Qutb, 1991, VI: 563).
Islam's feature of being ummatan wasatah, guardian of justice and a just governing center which will be a good example for human beings are based on fundamentals, principles, strategies and directives which form the base of Islamic message: "Thus We have appointed you a middle way, so that you may be witnesses before all mankind, and that the messenger may be a witness before you." (Baqara, 2: 143). This ummah follows the path of justice and equity, of balance and moderation. It is a group which occupies a central position among the nations of the world so that its friendship with all is based on righteousness and justice and none receives its support in wrong and injustice (Mawdudi, 1986, I: 107). Muslim ummah is a community being a good example for all human beings and has adopted middle way. It renders dominant justice and rightness among the people and it puts forth the criteria and value provisions which can be adopted by human beings (Qutb, 1991, I: 198).
Witnessing before all mankind on behalf of God, which has been conferred on this community, amounts to its being invested with the leadership of all mankind. This is at once a great honour and a heavy responsibility. For what it actually means is that just as the prophet served as a living example of godliness and moral rectitude, of equity and fair play before the Muslim communitiy, so is the Muslim community required to stand vis-a-vis the whole world. The believers will be held responsible along with the protagonist of evil for all the errors of belief and conduct which have spread during their term of leadership. They will have to face the grim question: What were they doing when the world was convulsed by storms of transgression, injustice and error (Mawdudi, 1986, I: 107)?
B.      Restoring Deposits to Their Owners and Judging Justly
The Quran mentions David related to justice: “(And it was said unto him): O David! Lo! We have set you as a viceroy in the earth; therefore judge aright between mankind, and follow not desire that it beguile you from the way of Allah.” (Sad, 38: 26). Similarly, it tells us about Muhammed: "Lo! Allah commands you that you restore deposits to their owners, and, if you judge between mankind, that you judge justly. Lo! comely is this which Allah admonishes you. Lo! Allah is ever Hearer, Seer." (Nisa, 4: 58). So, it advises finely and permanently to judge justly, rightly among the people without considering social statue, friend-relative relationships and to save rights and deposits. This style is a style determined by Islamic shariah and it has been used in some Quranic orders repeatedly (Darwaza, 1997, VII: 149). The expected thing from Muslims is to behave justly to the other creatures, save rights of everybody and everything, give everybody their rights and not to harm them (Candan, 2012 : 28).
In the verse above, the addresees of restoring deposits to their owners and ordering justly among the people are everybody in general, in particular believers and more particularly the persons and establishments like Muslim administrators who are responsible for deposits and justice in the name of people (Karaman, 2007, II: 82). Allah keeps this task limitless, common, wide and comprehensible which can include everybody. In other words, justice aimed by Islam is not the one prevailing among Muslims or the one including Ahl al-Kitab as well but excluding others. Justice according to Islam is a natural right of everybody just because of her/his being human and when establishing justice among the people segregation of believer-disbeliever, friend-enemy, black-white, Arab-A'jami (non-Arab) cannot be applied (Qutb, 1991, II: 519-520).
Muslim community is responsible for judging justly when it has this task among people. Humanity has seen the indiscriminate and neutral practice of justice principle during the periods of Muslim rule where and when Muslims were leaders of peoples. The human being could not see such an honourable and all-encompassing justice system before Islam and after its rule. The practice of justice considering nothing but humanity can be nothing but a pleasent dream in societies far from Muslim rule (Qutb, 1991, II: 520). Allah warns believers against injustice and orders them to tell the truth and judge justly whether s/he is enemy or not (Mawdudi, 1986, I: 329).
C.      Upholding Justice Even Against Relatives Interests
It is decreed in the Quran to practise justice not only for Muslims but also for all, to the same value and extent without considering the difference of culture, knowledge, career, sex, race, language or religion, just because they are human: "O believers, be you the standard-bearers of justice and witnesses for the sake of Allah, even though your justice and your evidence might be harmful to yourselves, or to your parents, or to your relatives. It does not matter whether the party concerned is rich or poor: Allah is their greater well-wisher than you; therefore, do not follow your own desire lest you should deviate from doing justice. If you distort your evidence or refrain from the truth, know it well that Allah is fully aware of what you do." (Nisa, 4: 135). The words in this verse, be you the standard-bearers of justice, are very significant. They imply, "You not only have to do justice but have also to bear the standard of justice in order to eradicate injustice and establish right and justice in its place. As believers, you have to gird up your loins to support justice, whenever your support is needed." (Mawdudi, 1986, I: 415).
It is difficult to provide justice and equality but Muslims are obliged to realise both as much as they can do. Also, they should be just when they speak. So they must tell the truth and right in judging and witnessing and also in other situations. Because it is prohibited to speak against justice and right. They should not take side even if they witness in favour of or against their relatives (Yazır, 1979, III: 2096).
D.      The Matter of One's Being Muslim or Non-Muslim Who Requests Justice
The war can be legal, when one wants to please God, to save oppressed from oppressors' paws and rule with Allah's just orders. Otherwise, it is not legally permissible to make war, with a purpose of assaulting and attacking in order to promote oppression and repression, occupy lands (Yazır, 1979, II: 1393): "And why should you not fight in the cause of Allah and of those who, being weak, are ill-treated (and oppressed)?― men, women, and children, whose cry is: "Our Lord! rescue us from this town, whose people are oppressors; and raise for us from You one who will protect; and raise for us from You one who will help!" (Nisa, 4: 75).
Moses' struggle for Israelites to make them free and save them from slavery by addressing Paraoh, "Send you with us the Children of Israel." (Shuara, 26: 17), whose wretchedness being at the forefront more than their religion (Ibn Ashur, 1984, XIX: 110), is an example of not considering the oppressed people's religion. Because none believed in Moses, save some scions of his people, (and they were) in fear of Pharaoh and their chiefs (Yunus, 10: 83) who hold on to the rethoric of "He wants to expel you from your land." (Shura, 26: 35) as they sense the call for truth and justice as security threat when they see the miracles of Moses (İslamoğlu, 2009: 602).
Similar to Moses who struggled for justice, Dhu al Qarnayn, whose power on earth was established by Allah, he reached (a tract) between two mountains, he found, beneath them a people who scarcely understood a word. They wanted help from him against the Gog and Magog (people) do great mischief on earth. He answered them positively (Kahf, 18: 84, 93-94).
According to Muslim jurists, in the past and today, the basis of legislation and executing is justice (Souaiaia, 2008: 1). In parallel to that, Islamic Jurisprudence allows non-Muslim minorities to be organized as communities under their religious leaders' authority and execute their traditional law (Şentürk, 2006: 59). Once peoples' religions are guaranteed by the constitution, there will remain no excuse for nation-states vying against each other (Faruqi, 2003: 146). Also a universal sense of humanity is dominant over all rules, principles and orientations of Islam. It is mercy for the peoples and guidance unto human being. Islam is not a law system for a certain group of people or a part of the world. Contrarily, Muslim law is for human being whether s/he is white or black, Arab or non-Arab, in the East or the West, which career or statue s/he occuppies. In this law system, there is no discrimination, racism and polarization. People are equal in front of it (Qaradawi, 1997: 37). Limitation of freedom and rights of people, exposure of people in different ways, humiliation of them because of their colour, language, culture and geographical differences (Çınar, 2012: 48).
If a person or a community determined the Islamic law, not Allah, that person or community would certainly take - consciously or unconsciously - his/their sex, land, class and benefit to the fore. Islamic law aims at realising absolute justice, establishing brotherhood among the peoples, protecting their blood, honour, goods and mind as well as their religion and ethics (Qaradawi, 1997: 37).
Allah wants the Prophet Muhammed to judge people according to divine inspiration and not to be a pleader for the treacherous i.e. not to be an enemy to the (morally) good people in order to defend those treacherous ones whether s/he is Muslim or not, more openly not to be defense attorney or a lawyer for the treacherous (Yazır, 1979, III: 1457): “We have sent down to you he Book in truth, that thou mightest judge between men, as guided by Allah: so be not (used) as an advocate by those who betray their trust. But seek the forgiveness of Allah; for Allah is Oft-Forgiving, Most Merciful. Contend not on behalf of such as betray their own souls: for Allah loves not one given to perfidy and crime." (Nisa, 4: 105-107). Whatever the career, fame, wealth, rank s/he has and again, the benefit s/he provided it is, the judge and the attorneys would not take side of her/him though s/he is guilty and not show an effort to be given a verdict on the behalf of her/him. Especially, the lawyers would use their knowledge and abilities for the right to come out and to make it return to the owner but not to provide a positive verdict on behalf of their clients although they are unfair (Karaman, 2007, II: 138).
Shariah holds responsible everybody who depends on its rules from not doing any injustice to anyone because of her/his religious, social, domestic, economic and national causes. The group of verses above is about an unjust treatement to a Jew who entrusts his iron armour to a Muslim. That Muslim denied to have had it and his tribe witnessed on behalf of him. With that, the Prophet Muhammed tended to confirm them. Thereupon, the Quran accused Ansar (Madinan Muslims) related to the case and defended the Jew's right (Muqatil, h. 1423, V: 132; Qaradawi, 1997: 77-78). It shows us that, one's being non-Muslim is not a stumbling block for equality before the court. Without a legal judgement, political authority cannot adjudge, with its own knowledge, a non-Muslim (Birsin, 2012: 347-348).
During the time there was a bitter confrontation between Islam and kufr, - when we consider the information of revelation - if the Prophet had decided the case against the Jew at that time, when a bitter convict was raging between Islam and kufr, the enemies of Islam would have equipped with a strong moral weapon against him, the Islamic Community and the Islamic Mission. They would have carried on a bitter propaganda against Islam, saying, "There is no justice among Muslims; they practice prejudices and partisanship inspire of the fact that they preach against them as has been shown by this decision against the Jew". That is why, Allah directly intervened in the case to save them from this danger (Mawdudi, 1986, I: 357).
The verses which we have mentioned above, on the one hand, those Muslims who tried to shield the guilty one of their own clan, have been strongly rebuked for their partisanship, and, on the other, the Muslims in general have been taught that they should not allow partisanship to stand in the way of justice. It is sheer dishonesty that one should plead the cause of one's own party man, even though he may be in the wrong, and go counter to the man of the opposite party, even though he may he right (Mawdudi, 1986, I: 357).
Allah orders Prophet Muhammed, when he was requested to give a verdict, to judge according to Quranic principles repeated for the necessity of justice and rightness. This is not to be affected by the hatred towards a community and not to behave them unjustly because of that hatred (Darwaza, 1997, VII: 101): “O you who believe! Be steadfast witnesses for Allah in equity, and let not hatred of any people seduce you that ye deal not justly. Deal justly, that is nearer to your duty. Observe your duty to Allah. Lo! Allah is Informed of what you do.” (Maide, 5: 8). Namely, your strong hatred to a community/nation or theirs against you should not lead you injustice. Similarly, it should not make you witness for them unjustly, not judge justly, torture, break your promise etc. Again it should not cause you to do something non-halal (unlawful), oppress them and show enmity namely, commit sin. Treat justly, as it is closer to piousness and the most adjacent means to be under God's aegis (Yazır, 1979, III: 1593-1594). The order of treating justly even to the hostile communities and also connecting this treatment with piousness are highly remarkable (Karaman, 2007, II: 229).
Islam, which considers itself responsible from providing peoples a life under the shade of justice and ordain to its followers justice even against the ones whom they feel hatred for the sake of Allah, is the universal last religion sent to all peoples because of these principles. Although justice necessitates power and effort, it is an obligatory task of this ummah for peoples. This ummah, when it lived in harmony with Islam, has fulfilled the requirements of the equitable principles and held itself responsible from these principles. This is not an abstract advice but a reality practised in real life (Qutb, 1991, III: 204-205).
E.      Freedom of Choice of Law in the Context of Justice
Jews are condemned in the Quran because they ignore their Book although they are Jews: "But why do they come to you for decision when they have (their own) Torah before them?― Therein is the (plain) Command of Allah; yet even after that, they would turn away. For they are not (really) people of Faith." (Maide, 5: 43). In the Quran, it is expressed that every prophet will judge the Jews - as long as they remain Jews - according to their religion and shariah (Karaman, 2007, II: 278): “It was We who revealed the Torah (to Moses); therein was guidance and light. By its standard have been judged the Jews, by the prophets who bowed (as in Islam) to Allah's will, by the rabbis and the doctors of law: for to them was entrusted the protection of Allah's Book, and they were witnesses thereto.” (Maide, 5: 44). Some commentators say that the prophets who bowed (as in Islam) to Allah's will in the verse means only Prophet Muhammed. Plural form is used for gloriying him (Ibn Ashur, 1984, VI: 161). According to this comment, the one who adjudicates with Torah about Jews is Muhammed (Karaman, 2007, II: 278).
Well, how will the communities having an agreement with an Islamic state or dhimmis (non-Muslim citizens of an Islamic state) solve their matters in case of not bringing a suit to Islamic courts? If they don't bring their case to the court, they are obliged and authorized to solve the case. This is the opinion of the majority of Muslim scholars. Here we can see how Islamic shariah considers religious freedom, and its perfectness and brilliance from this aspect. This does not keep away anyone of non-Muslims obeying Islamic authority from applying to Muslim court to be judged (Darwaza, 1997, VII: 102). People are free to believe and accept a religion, ideology, a system and perform or not perform its requirements. Nevertheless, they have no right to subvert, exploit, slander others' religion, belief, system and idology by mixing right and wrong, scorn and brainwash their followers in order to affirm her/his own belief and thought or impose others (Sarmış, 2010: 443).
There is a warning for the People of the Gospel in Quranic verses related to the obligation of judging in accordance with the orders in the Gospel. If they do not do that, they will be considered the ones who are disobedient to divine order: "Let the People of the Gospel judge by that which Allah has revealed therein. Whoso judges not by that which Allah has revealed: such are evil-livers." (Maidah, 5: 47). Because the wisdom of divine inspiration necessitates mentioning Jesus and the Gospel given to him after expressing the Torah and the Israelites. After telling about the obligation of Jews judging with the Torah, the Quran mentions the obligation of Christians judging with the Gospel (Darwaza, 1997, VII: 111). It should not be forgotten that the Jews and Christians directed to judge in harmony with their Books are not the ones who accept Islam.
When it comes to the question of a case in which on one side there are dhimmis and the ones having an agreement with Islamic state and on the other side there are Muslims, it is possible to say that the opinion available in Bagawi and Khazin such as "In a case like that only Islamic courts are authorized." (Darwaza, 1997, VII: 102).
F.       Justice and War in the Context of International Relations Savaş
Behaving unjustly - whether for no reason or transgressing when reacting against an evil - to others is something with which God is not pleased (Karaman, 2007, IV: 755): “And those who, when an oppressive wrong is inflicted on them, (are not cowed but) help and defend themselves. The recompense for an injury is an injury equal thereto (in degree): but if a person forgives and makes reconciliation, his reward is due, from Allah: for (Allah) loves not those who do wrong. But indeed if any do help and defend himself after a wrong (done) to them against such there is no cause of blame. The blame is only against those who oppress men with wrong-doing and insolently transgress beyond bounds through the land, defying right and justice: for such there will be a Penalty grievous. But indeed if any show patience and forgive, that would truly be an exercise of courageous will and resolution in the conduct of affairs.” (Shura, 42: 39-43). When Muslims lived under heavy pressures of idolaters who do not accept the freedom of practising belief in Macca, they did not have an organization which would provide the punishment of the guilty in the name of the people.
Even in the verses above sent during that time, Muslims are directed to think over the character and results of a social and individual reaction against an action which violates another's right i.e. focus on the intellectual basis of crime and punishment. The companions of the Prophet have been made rendered intellectually ready on an important subject among individuals and societies namely, on observing the principles of not violating rights, suitability for the aim and equivalance in case of responding an attack. Although the verses 39 and 41 are considered by some exegetes to be limited to the relations between Muslims and non-Muslims (Karaman, 2007,  IV: 754-755), Tabari insists that Allah praises - without doing any discrimination or limitation - everybody trying to keep her/his rights as s/he has been attacked unjustly and correct the oppressor (2000, XXI: 547).
It should be noted that the interlocutor of oppressive wrong is plural in the expression when an oppressive wrong is inflicted on them in the group of verses above. This shows that oppressive wrong is related to everybody. Some think that this is exclusive to an outside attack and consider it praising a Muslim avenging an attack by and idolater. Nevertheless, absolute right protection belongs to Allah i.e. it is of peoples' right whether it is Allah's or His subjects' right. So, every attack against a believer means an attack against the peoples' right from the aspect of being every believer's right under the society's commitment. Averting or punishing an attack done externally or domestically, publicly or privately is the task of the society at least some of them. Providing justice in the courts against domestic attacks and taking political precautions against external ones are among the most superior virtues showing the society's loftiness. Therefore, some exegetes say: "Avenging an unjust attack is praiseworthy." (Yazır, 1979, VI: 4249-4250).
We should stand against those who transgress the law and  oppress people. The world does not get better as long as the oppressors exist and they are not opposed, discouraged by (just) people. Life does not go on its normal course as long as transgressors oppress as they wish and are not hampered and opposed by anybody. Allah almighty threatens with a painful doom the oppressor and the wicked but people are obliged to oppose oppression and wickedness and hamper them (Qutb, 1991, IX: 94).
Islam's relation with other communities is based on goodness, friendship, justice, retaliaton and loyality to agreements (Karaman, 2002: 888). Allah allows Muslims to establish friendship and observe justice in their relations with idolaters who do not fight against Muslims because of religion and not banish Muslims from their lands. Also Allah encourages Muslims not to violate idolaters' rights (Qutb, 1991, IX: 622): "Allah forbids you not those who warred not against you on account of religion and drove you not out from your homes, that you should show them kindness and deal justly with them. Lo! Allah loves the just dealers." (Mumtahina, 60: 8). Allah requests from Muslims to behave justly when judging a matter related to idolaters and not oppress them (Nasafi, 1998, III: 469), keep their promise and pledge (Zuhaylî, h. 1418, XXVIII: 135). Also, there is no Muhammed's tradition ordering to make war with idolaters suggesting peace, behaving impartially, leaving the war field; and again no tradition refusing a peace proposal or patronage request (Darwaza, 1997, V: 198-199). The message in this context is not limited to specific events. The relations based on goodness and justice can be established with international society's all members whatever religion and ethnic roots they have as long as they do not have negative features mentioned in the verse above (Tabari, 2000, XXIII: 323; Karaman, 2007, V: 315).
The Quran presents a basic principle related to international relations which can be found intelligible and persuasive by everybody. The actual situation is the state of peace and it is necessary to obey these two rules in order to maintain amicable relations: a) Good will and reflecting it to the relations. b) considering justice and rightness essential, in case of a disagreement, in arrangements and practices which will be done in this field. The rationale of adopting exceptional hostile relations is the other community's declaration of war aiming at abolishing freedom of religion and showing a de facto behaviour threatening the security of the state. the Quran's objective rudiments on this matter are not principles and rules giving privilege to Muslims or dependent on subjective values (Karaman, 2007, V: 315).
The Quranic verse above incorporates a general rule related to maintaining friendly relations and the verse coming after it, "Allah only forbids you, with regard to those who fight you for (your) faith, and drive you out of your homes, and support (others) in driving you out, from turning to them (for friendship and protection). It is such as turn to them (in these circumstances) that do wrong." (Mumtahina, 60: 9) brings limit to the friendship and cooperation relations and also points out that the community which Muslims make alliance with should not help the enemies of Muslims (Karaman, 2007, V: 316).
Allah almighty does not hold believers back from doing favour, giving presents, helping financially, behaving justly, giving the things they deserve, respecting rights of the ones who do not virtually exceed the limits against Muslims and not banish Muslims from their lands. Such humane, fair and just treatments are praised by Islam and not prohibited. Allah does not prevent believers from doing a favour to non-Muslims who did not opress Muslims actively, not banish them from their lands and make them leave their countries forcefully as well as giving presents, helping financially, behaving justly, bestowing the things they deserve, respecting their rights. Humane, fair and just treatments have been approved by Islam and they are not prohibited. Surely, Allah, Wise and Creator, loves the ones who practise justice. He is not pleased with atrocity to anybody (Bilmen, 1991, VIII: 3696).
The just treatment principle towards the ones who do not declare war against Muslims is the basis of interstate law of Islam. According to that principle, the state of peace among the peoples is the main unchanging attitude. This situation and attitude do not change unless there is a declaration of war and obligatory responding it or betrayal after making an agreement. Blocking the freedom of practice of the da'wah (the message of Islam) and the necessities of the belief is an attack as well. Excluding these negative attitudes, Islam considers important peace, love, goodness and justice for everybody (Qutb, 1991, IX: 623).
Whoever has an agreement with Muslim society, does not interfere with their beliefs and religious mission nor prevents peoples from listening to and understanding Islam, nor otherwise hampers the believers, is at peace with Muslims. Islam does not forbid to do a favor and behave justly towards them (Qutb, 1991, IX: 623). Muslims can cooperate with the people in that category. They can head towards many solutions and make an agreement on many matters (Fadlullah, 1996: 198). Once they have pledged, there should not be a compulsion anymore (Khadduri, 1991: 195).
The Quran says that one of the motives leading to the Hell is to kill the person who is just and enjoys right conduct and forbids indecency (Mawardi, ts., I: 381): "Lo! those who disbelieve the revelations of Allah, and slay the prophets wrongfully, and slay those of mankind who enjoin equity: promise them a painful doom." (Al-i Imran, 3: 21). The ones enjoining equity are just in their morality, opinion, thoughts and again they are wise and intelligent ones of the peoples (Rida, 1990, VIII: 127). Today, we have a public opinion and evaluation foundations evaluating the prestige of the circles and the countries sensitive for human rights matter. When the pursuit of justice and the existence of the will opposing to violation of rights based on prejudgement are taken into account in the formation of these (public opinion and evaluation foundations), it is possible to say that the verse praises those kind of efforts because, according to this description of the Quran, with disbelief comes the strong tendancy of preferring to use force instead of the application of justice. Moreover, in some traditions of the Prophet, the ones defending the truths during the time of oppression and tyranny follow right after the position of the prophets in (piousness) rank (Karaman, 2007, I: 527-528).
Indeed, believing in God necessitates obeying to His verses, practising orders in His books, respecting His prophets, cooperating with the ones who invite people to the truth and behave justly (Darwaza, 1997, V: 405).
Perhaps the most clear of the Quran's social emphases is justice. The verses of the Quran emphasising justice for non-Muslims as well order to behave justly although they are hated (because of their oppression), permit Ahl al Kitab who are not subjected to Muslim jurisprudence to practise their law, not to consider exceptional the necessity of being just even during the war and to establish justice without considering religious differences. During this struggle, it will be a right and virtuous attitude to determine common fields of struggle and liaise with groups who do not have Quranic references in establishing a more just world. Islam is not continuously praying, fasting or going to the pilgrimage by closing our eyes, having a deaf ear, or turning back to the world where oppression and injustice stalk. On the contrary, it is to struggle against all forms of injustice in the world such as political, military, economic, social and cultural ones. If necessary, for this aim, starting from Hilf al Fudul approach it should not retreat from a hearty cooperation and solidarity with other communities of the world disregarding their religious, racial and local differences (Kırbaşoğlu, 2010: 223). As Umara says, justice is the first aim of Islamic jurisprudence and every way guaranteeing the truth of justice is in harmony with shariah and an Islamic way if there is a nass or a tradition about it or not (Birsin, 2012: 362).
The justice for everybody emphasis of the Quran has important contributions to the humanity for the freedom of expression and worshipping and deserve independent studies.
Abdullah, Muhammed ve Muhammed Junaid Nadvi. (ts.) Understanding the Principles of Islamic Worldview. The Dialogue, Vol. 6 No. 3.
Bilmen, Ömer Nasuhi. (1991). Kur’an-ı Kerim’in Türkçe Meâli Âlisi ve Tefsiri (The Translation of the Quran and its Comment). 8 vol. Ankara: Akçağ.
Birsin, Mehmet. (2012). İslam Hukukunda İnsan Hakları Kuramı (The Theory of Human Rights in Islamic Jurisprudence). İstanbul: Düşün.
Candan, Abdulcelil. (2012). Adil ve Zalim Toplumlar (Just and Oppressor Societies). Kur’anî Hayat. No. 23. İstanbul.
Çınar, Mahmut. (2012). Adalet-Mülk İlişkisi (Justice-Property Relation). Kur’anî Hayat. No. 23. İstanbul.
Darwaza, Izzat. (1997). al-Tafsir al-Hadith, (Tr. Trans.: Vahdettin İnce and others), 7 vol. İstanbul: Ekin.
Abyârî, İbrahim b. İsmail. (h. 1405). al-Mawsuah al-Quraniyyah. Cairo: Muessesetu Sicil al-Arab.
Ece, Hüseyin K. (2012). Merhamet ve Adalet İlişkisi (Grace and Justice Relation). Kur’anî Hayat. No. 23. İstanbul.
Fadlullah, Muhammed Hussein. (1996). İslami Hareket İlkeler ve Sorunlar I (Islamic Movement Principles and Matters I). (Tr. Trans.: Vahdettin İnce), 2 vol. İstanbul: Ekin.
Faruqi, Ismail R. (2003). İbrahimi Dinlerin Diyaloğu (Trialogue of the Abrahamic Faiths). (Tr. Trans.: Mesut Karaşahan), 2nd edition. İstanbul: Pınar.
Firuzâbâdî, Muhammed b. Yakub. (2005). al-Qamus al-Muhît. 8th edition. Beirut: Muessesetu al-Risala.
Hatemi, Hüseyin. (1989). Hukuk Devleti Öğretisi (The Teaching of State of Law). İstanbul: İşaret.
Ibn Ashur, Muhammed Tahir. (1984). al-Tahrîr wa al-Tanwîr. 30 vol. Tunusia: Dar al-Tunusiyya li al-Nashr.
Ibn Faris, Abu al-Huseyn. (1979). Mu'jam Maqayis al-Lughah. 6 vol. Beirut: Dar al-Fikr.
_________. (1986). Mücmelu’l-Luğa. 2 vol. 2nd edition. Beirut: Muessesetu al-Risala.
Ibn Manzur, Abu al-Fadl Jamal al-Din. (h. 1414). Lisan al-Arab, 15 vol. Beirut, Daru Sadr.
İslamoğlu, Mustafa. (2009). Hayat Kitabı Kur'an Gerekçeli Meal-Tefsir (The Quran: Book of Life Reasoned Translation-Commentary). 3rd edition. İstanbul: Düşün.
Karaman, Hayrettin. (2002). İslam’ın Işığında Günün Meseleleri (Today's Matters in the Light of Islam). Istanbul: İz.
_________, and others. (2007). Kur’an Yolu Türkçe Meal ve Tefsir (The Quran Way Turkish Translation and Commentary). 5 vol. Ankara: DİB.
Khadduri, Majid. (1991). İslam’da Adalet Kavramı (The Islamic Conception of Justice). (Tr. Trans.: Selahattin Ayaz), İstanbul: Yöneliş.
Kırbaşoğlu, M. Hayri. (2010). Ahir Zaman İlmihali (Catechism of the End Times). 5th edition. Ankara: Yayınevi.
Mawardi, Abu al-Hasan Ali b. Muhammed. (dateless) al-Nukat wa al-Uyun. 6 vol. Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyah.
Mawdudi, Abu al-A'la, (1986). Tafhim al-Quran. (Tr. Trans.: Muhammed Han Kayani and others), 7 vol. Istanbul: İnsan.
Muqatil bin Sulaiman, Abu al-Hasan. (h. 1423). Tefsiru Muqatil b. Suleiman. Beirut: Daru Ihya al-Turas.
Mutahhari, Murtaza. (2005). Adl-i İlahi (Divine Justice). (Tr. Trans.: Hüseyin Hatemi), İstanbul: Kevser.
Nasafi, Mahmud Hafiz al-Deen. (1998). Tafsir al-Nasafi, 3 vol. Beirut: Dar al-Kalim al-Tayyib.
Öztürk, Haydar. (2012). Devletin Dini Adalet Olmalıdır Ama Nasıl (The Religion of the State Should Be Justice but How), Kur’anî Hayat. No. 23. İstanbul.
Qaradawi, Yusuf. (1997). İslam Hukukunun Özellikleri ve Üstünlükleri (The Features of Islamic Jurisprudence and its Superiorities). (Tr. Trans.:Yusuf Işıcık and Ahmet Yaman). Istanbul.
Qutb, Sayyid. (1991). Fî Zilâl al-Quran. (Tr. Trans.: Mehmet Yolcu and others), 10 vol. İstanbul: Dünya.
Rida, Muhammed Rashid. (1990). Tafsir al-Manar. 12 vol. Mısır: el-Hey’etu al-Mısriyyetu al-Âmmetu li al-Kitab.
Sa’dî, Nasır bin Abdillah. (2000). Taysiru al-Karim al-Rahman fi Tafsiri Kalam al-Mannan. Beirut: Muessesetu al-Risala.
Sarmış, İbrahim. (2010). Yönetim (Administration). İstanbul: Düşün.
Souaiaia, Ahmed E. (2008). Contesting Justice Woman Islam Law and Society. the USA: State University of New York Press.
Tabari, Muhammed bin Jarir. (2000). Jami al-Bayan an Tawil Ay al-Quran. 24 vol. Beirut: Muessesetu al-Risala.
Yazır, Elmalılı Hamdi. (1979). Hak Dini Kur’an Dili (Right Religion The Quran Language). 10 vol. İstanbul: Eser.
Zuhaylî, Wahba ibn Mustafa. (h. 1418). al-Tafsir al-Munir fi al-Aqida wa al-Sharia wa al-Manhaj. 30 vol. 2nd edition. Damascus: Dar al-Fikr al-Muasir.

“Herkes İçin Adalet” Söyleminin Kur’anî Temelleri

Yrd. Doç. Dr. Murat KAYACANMuş Alparslan Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi

1969 yılında İstanbul'da doğdu. "Kuran'da Peygamberlere Karşı Tavırlar ve Sonuçları" teziyle Tefsir Dalında Doktor oldu. Çeşitli dergilerde ve bölge gazetelerinde yazıları yayımlandı. Memleket Gazetesi yazarı ve 2011 yılından beri de Muş Alparslan Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Tefsir Bölümünde öğretim üyesidir.
Yayınlanmış eserleri:

1. (2013). Kur'an'ın Hz. Peygamberi Eğitmesi. İstanbul: Pınar.
2. (2013). Kur'an'da Peygamberler ve Karşı Tavırlar. İstanbul: Pınar.

Hakemli yazılar
1. (2010). Kur'an Meallerinde Sağ(cılık) ve Sol(culuk) Kavramları. Marife: Bilimsel Birikim, cilt: X, S.3. Konya. (s. 291-306).
2. (2007). Seyyid Kutub’un Batı’yı Okuma Biçimi. Marife: Bilimsel Birikim, cilt: VI, S. 3, Konya. (s. 217-246).
3. (2008). Ali Şeriati’nin Kur’an Algısı. Dicle Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi, cilt: X, S. 1. Diyarbakır. (s. 89-139).
4. (2013) Sosyal Bilimler Açısından Bil(in)mek ve Kur’an. Eskiyeni, S. 26. Ankara. (s. 33-40).


“Herkes için Adalet” Söyleminin Kur’anî Temelleri
Bu araştırmanın amacı, Kur’an’ın adaletle ilgili ayetlerindeki “Müslüman olsun, olmasın herkes için adalet” vurgusunu içerdiğini düşündüğümüz ayetleri klasik ve modern yaklaşımları dikkate alarak değerlendirmektir. Bu tebliğde konuyla ilgili ayetler bağlamında şu soruların cevapları aranacaktır: Toplumsal adaletin kapsamı nedir? İnsanlar arasında adaletle hükmetme emri ile ne kastedilmektedir? Aile bireylerine adaletin uygulanması konusunda ikircikli bir tavır söz konusu mudur? Kendilerini Müslüman olarak tanımlamayanların adalet talepleri karşısında Müslümanlara ne yapmaları öğütlenmektedir? Zulme uğrayan kimselerin Müslüman olup olmaması sorun mudur? Müslüman olmayıp kendi hukuklarını uygulamayı isteyenlere Kur’an kendi hukuk prensiplerini dayatmakta mıdır? Müslüman olmayanlar tek bir kitle olarak sunulup ötekileştirilmekte midir? Yoksa müminlere savaş açmayanlarla açanlar arasında bir fark olduğu vurgusu mu yapılmaktadır? Bir topluluğa olan kin, onlara adaletsiz davranmayı meşrulaştırır mı?
Anahtar kelimeler: Kur’an, adalet, hukuk seçebilme.

The Basics of the Discourse “Justice for Everybody” in the Quran
The aim of this study is to evaluate the Quranic verses which we consider related to “justice for everybody,” taking into account classical and modern approaches. Additionally, various questions related to this matter will be discussed: What is the content of justice? What does the Quran mean when it says “judge between men in truth (and justice)”? Is there any ambivalent attitude in implementing justice related to close relatives? What does the Quran advise Muslims to do relating to non-Muslims’ justice demands? Is it seen as a problem if the persecuted ones are Muslims or not? Does the Quran impose its own law upon the ones who want to practice their own law? Does the Qur'an present all non-Muslims as a single category, or distinguish between non-Muslims who fight against Muslims and those who do not? Does hatred against a community legalize unjust behavior against that community?
Keywords: the Quran, justice, right to choose another law system.
Eşitlik, eşit hükmetmek anlamında ve cevrin (zulüm, adaletsizlik) zıt anlamlısı olan (İbn Faris, 1979: IV: 246, 247; İbn Manzur, h. 1414, IV: 153) adalet, Kur’an-ı Kerim’de adl ve kıst kök harfleriyle ifade edilmektedir. Adl kök harflerinden türeyen kelimeler; doğru (İbn Manzur, h. 1414, XI: 430) doğrultmak (addele), dengelemek, akran (Firuzâbâdî, 2005, I: 1030) tanıklığına ikna olunmuş kimse (raculu’n-adl) vb. anlamlarına gelmektedir (İbn Faris, 1986, V: 1760).
Bu araştırmadaki amaç, “Müslüman olsun, olmasın herkes için adalet” vurgusunu içerdiğini düşündüğümüz ayetleri klasik ve modern yaklaşımları dikkate alarak değerlendirmektir. Bu bağlamda; toplumsal adaletin kapsamı, insanlar arasında adaletle hükmedilmesinin istenmesinin içeriği, aile bireylerine adaletin uygulanmasında ikircikli bir tavrın olup olmadığı, kendilerini Müslüman olarak tanımlamayanların adalet talepleri karşısında Müslümanların ne yapmaları gerektiği, mazlumların Müslüman olup olmamalarının bir sorun teşkil edip etmediği, gayr-ı Müslimlere İslam hukukunun dayatılıp dayatılmadığı ve onlardan olup Müslümanlara karşı savaş açanlarla açmayanlar arasında bir ayrım gözetilip gözetilmediği, onlara beslenen kin nedeniyle adaletsiz davranmanın meşru olup olmadığı ele alınacaktır.
A.    Kur’an’ın Adalet Vurgusu ve Toplumsal Adalet
Batı geleneğinde olduğu gibi İslam’da da ahlaki erdem ve insani bir özellik olan adalet (Abdullah, ts., VI/3: 275), insanlar arası ilişkileri düzenlemede en çok üzerinde durulan kavramdır. Adalet; hakkı teslim etmek ve hakka, hukuka riayet etmek, insan haklarına saygı göstermek gibi erdemleri içeren ahlaki, hukuki, felsefi, dinî ve aynı zamanda evrensel bir değerdir. Bu nedenle İslam’da adalet, toplumsal hayatın esası ve mülkün/yönetimin de temeli sayılmıştır (Öztürk, 2012: 19). Ülkeden ülkeye, kültürden kültüre farklılık arz etse de adalet tanımlarının yine de bazı ortak yönleri mevcuttur. Tabiatı gereği insanoğlunun kusursuz bir adaleti gerçekleştirmesi mümkün olmasa da adalet bir ideal olarak muhafaza edilmelidir. Adalet -Müslüman olmayanlar da dahil- herkese hakkını vermektir ve herkesin hakkının ne olduğunu da “doğru öğreti” göstermektedir (Hatemi, 1989: 81). Bir müminin hiçbir ırka, renge, soya, dile ve ulusa düşman olması mümkün değildir. Onun düşmanlığı sadece bâtıla, zulme ve emperyalizmedir (Hatemi, 1989: 33).
Hemen hemen bütün beşeri hukuk sistemlerinde hukukun amacı olan adalet (Karaman, 2002: 895) hakların eşit olarak dağıtılması anlamına gelmez çünkü bu çok tabii olmaz. Gerçekte adalet, hakların, bazı zamanlar da eşitlik denebilecek şekilde haktanır ölçülerde dağıtılmasıdır. Örneğin, bütün vatandaşlar, vatandaşlık hakları bakımından eşit olmalıdırlar fakat diğer durumlarda hakların eşit olması adalet dışıdır. Mesela çocuklar ve anne-babanın toplumsal konum ve haklar bakımından eşit olması tabii ki yanlıştır. Aynı şekilde yüksek itibarlı bir iş dalında hizmet verenlerle daha az itibarlı bir iş dalında hizmet verenler eşit ücret alamazlar. Allah’ın emrettiği şey; herkese ahlâkî, sosyal, ekonomik, kanunî veya siyasî olan tüm haklarının, hak ettiği ölçüde verilmesidir. (Mevdudi, 1986, III: 48).
Adaletli davranmak –adaleti talep eden Müslüman olsun ya da olmasın- müminler için nafile bir ibadet değil, yerine getirilmesi birçok ayetle vurgulanan bir yükümlülüktür ve Kur’an-ı Kerim’de on altı ayet adaletin topluluk içindeki görünümüne ilişkindir (Mutahhari, 2005: 43). Toplumsal anlamı ile adaletin tesisi, aynı zamanda peygamberlik kurumunun da hedefidir (Mutahhari, 2005: 55): “Aralarında hüküm verirsen adaletle hüküm ver.”(Maide, 5: 42). Şu ayette ise adaleti gerçekleştirme sorumluluğu konusunda ön planda olanlar peygamberlerden ziyade insanlardır (Sarmış, 2010: 317): “Andolsun biz peygamberlerimizi açık delillerle gönderdik ve insanların adaleti yerine getirmeleri için beraberlerinde kitabı ve ölçüyü indirdik.” (Hadid, 57: 25). Yani insanlığa peygamberlerin gönderilmesindeki hikmet insan hayatına adalet ilkesinin hakim kılınması (Mutahhari, 2005: 42) ve hiç kimsenin hiç kimseye zulmetmemesidir (Nesefi, 1998, III: 441).
Hz. Peygamber (s) de, Müslüman devlet başkanı da, Müslüman yargıç da, Allah’ın buyruğu doğrultusunda hareket etmekle ve adaletin gereğini yerine getirmekle yükümlüdür. Çünkü Allah, adalete bağlı olanları sever (Kutub, 1991, III: 261). Hz. Peygamber (s)’den Allah’ın ahkâm ve şeriatını adalet ile tebliğ ve icra etmesi, o zulüm kaynağı olan, şunun bunun hevasıyla yapılan şirk ve bağy hükümlerini atıp, hak hükmü ile Allah için herkes arasında adaleti tesisi (Yazır, 1979, VI: 4231) istenmektedir: “Ey Muhammed! İşte bunun için insanları tevhide davet et ve sana emredildiği gibi dosdoğru ol. Onların keyiflerine uyma ve de ki: Ben Allah’ın kitaptan indirdiğine inandım ve bana aranızda adaleti gerçekleştirmem emredildi.” (Şura, 42: 15). Ayetteki bana aranızda adaleti gerçekleştirmem emredildi ifadesinden anlaşılmaktadır ki, insanlar aralarında anlaşmazlığa düştüklerinde (Nesefi, 1998, III: 249) dini doğrultmanın en önemli görünümlerinden birisi zulüm hükümlerini kaldırıp adaletle hükmetmektir (Yazır, 1979, VI: 4231). Bu önderlik siyasi otoritesi bulunan ve yeryüzünde tüm insanlar arasında evrensel adaleti ilan eden etkin bir önderliktir. Ayrıca ayetteki mesaj henüz İslam çağrısı Mekke’de taraftarları ile birlikte baskı altındayken gelmişti. Ama davanın (adalet içerikli) bu karakteri ve evrenselliği açıkça görülebilmekteydi (Kutub, 1991, IX: 68).
İslam; hukuk, ahlak ve toplum düzeninin temelini teşkil etmekte, “hukuki ve milletlerarası türleri ile adaleti” öne almaktadır (Karaman, 2002: 887): “Allah size adalet ve ihsanı emreder.” (Nahl, 16: 90). Böylece o, adaletin acımasız ve şaşmaz kesinliğine bir ölçüde mutedillik getirmektedir. Ayrıca –ihsanda (iyilik) bulunarak- bazı haklarından özveride bulunmayı arzulayanlara, böylece kalplerin sevgisini tercih edenlere ve onları huzura kavuşturmak isteyenlere de kapıyı açık bırakmaktadır. İslam hayatın temel ilkesi olan adaleti, bir yarayı tedavi etmek isteyenlerin veya bir erdemlilik örneği sergilemeye çalışanların önünde engelleyici bir unsur olarak kullanmamaktadır. Her güzel işi kapsayan “ihsan” gerçekten çok geniş anlamlı bir kavramdır. Allahu Teala’nın emrettiği “ihsan”, insanın Rabbiyle, ailesiyle, toplumla ve bütün bir insanlıkla olan ilişkilerini içine almaktadır (Kutub, 1991, VI: 563).
Hayatın her cephesinde; alışveriş anlaşmalarında (Sa’dî, 2000, I: 447) davranışlarda, hüküm ve karar vermede, insanların hakları konusunda, sevmede ve ilgi göstermede, yönetim işlerinde ve eğitimde; dosdoğru hareket etmek, düzgünce iş yapmak, herkesin hakkını vermek, ya da bir şeyi ait olduğu yere koymak adalettir. Yine insanlara; renklerinden, ırklarından, bölgelerinden kültür ve eğitim düzeylerinden, toplumsal statülerinden dolayı farklı davranmamak, haklarına tecavüz etmemek de adalettir (Ece, 2012: 40). Allahu Teala müminleri verdikleri hükümlerde, söz, fiil ve ahlaklarında adil olmakla sorumlu tutmaktadır (Rıza, 1990, V: 145).
Kur’an-ı Kerim, bir ümmet meydana getirmek ve toplumu düzene sokmak için gelmiştir. Onun çağrısı tüm insanlığı kuşatan evrensel bir çağrıdır. Herhangi bir kabileyi, ulusu veya ırkı esas almamaktadır. İnsanları birbirine bağlayan makbul bağ, sadece inançtır. Yani kavmiyetçiliğin ve tutuculuğun yerini inanç almaktadır. Kur’an bireyleri ve ulusları huzura kavuşturacak, ilişkilerde, verilen sözlerde ve yapılan antlaşmalarda, güven telkin edecek prensiplere riayet edilmesini istemektedir (Kutub, 1991, VI: 563).
Kur'an’ın ifrat ile tefrit arasında doğru ve orta yol olan “adalet” (Ebyârî, h. 1405, II: 226) ilkesi; her birey ve her toplumun insanlar arası ilişkilerde tutunabileceği sağlam bir kulptur. Bu ilke insanın arzu ve isteklerine göre şekil almamakta, sevgi ve nefret gibi kişisel kaprislerden etkilenmemekte, akrabalık bağlarına, zenginlik ve fakirliğe, güçlü ve zayıfa göre farklılık gösterip değişmemektedir. Yine bu ilke herkesi aynı kriterle değerlendirmekte ve herkes için aynı teraziyi kullanmaktadır (Kutub, 1991, VI: 563).
İslam ümmetinin “ummeten wasate” olma özelliği, adaleti gözeticiliği ve insanlığa örnek oluşturacak bir adil yönetim merkezi konumunda oluşu, İslam mesajının esasını oluşturan temellere, prensiplere, stratejilere ve direktiflere dayanmaktadır: “Böylece biz sizi insanlara şahit olmanız için orta bir ümmet kıldık; peygamber de üzerinize şahit olsun.” (Bakara, 2: 143). Bu ümmet adalet, eşitlik, denge ve ölçülülük yolunu takip eder. Dünya uluslarının merkezini işgal eden bir gruptur. Onun her kesimle dostluğu doğruluk ve adalet üzerine kuruludur. Hiç kimse haksızlıkta ve zulümde onun desteğini alamaz (Mevdudi, 1986, I: 107). İslam ümmeti, bütün insanlığa örnek olan orta yolu benimsemiş bir ümmettir. İnsanlar arasında adaleti ve hakkaniyeti egemen kılmakta, onların benimseyecekleri kriterleri ve değer hükümlerini ortaya koymaktadır (Kutub, 1991, I: 198).
Allah rızası için tüm insanlara hakkın şahitliğini yapma işi İslam toplumuna verilmiştir. Çünkü o tüm insanlığa lider tayin edilmiştir. Bu, her şeyden önce büyük bir onur ve ağır bir sorumluluktur. Hz. Peygamber (s) İslam toplumu için dindarlığın, dürüstlüğün, eşitliğin ve adaletin canlı örneği olmuştur. Dolayısıyla Müslüman toplumdan da tüm dünyaya bunu sergilemesi beklenir. Liderlik yaptıkları dönemlerde müminler de, şer destekçileri gibi kabul edilemez (bâtıl) inanç ve uygulamaların yayılmasından sorumlu tutulacaklardır. Onlar ahirette şu soruyla karşı karşıya kalacaklardır: "Haddi aşma, adaletsizlik ve suç fırtınası ortalığı kasıp kavururken siz ne yapıyordunuz?" (Mevdudi, 1986, I: 107).
B.      Emaneti Ehline Vermek ve Adaletle Hükmetmek
Kur’an-ı Kerim Hz. Davud’a, “Ey Davud! Biz seni yeryüzünde (senden öncekilerin yerine) hükümdar yaptık. İnsanlar arasında adaletle hükmet, keyfine uyma, sonra seni Allah’ın yolundan saptırır.” (Sad, 38: 26) denilmesine benzer şekilde Hz. Peygamber (s)’e ve müminlere de, “Allah size, emanetleri ehline vermenizi ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi emrediyor. Allah, bununla size ne güzel öğüt veriyor. Şüphesiz ki Allah her şeyi hakkıyla işiten, hakkıyla görendir.” (Nisa, 4: 58) denildiğini aktarmaktadır. Adaletten faydalanacak olanların insanlar oluşu, hangi sıfatta olursa olsunlar tabaka farkı olmadan dost-akraba ayrımına gitmeden, kimseye fazladan itibar göstermeden aralarında adaletle, hakla hükmedilmesini, hakların ve emanetlerin korunmasını ince ve daimi bir tarzda telkin etmektedir. İşte bu üslup İslam şeriatinin öngördüğü bir üsluptur ve bir dizi Kur’anî hükümde tekrar tekrar kullanılmaktadır (Derveze, 1997, VII: 149). Müminlerden istenen davranış, diğer varlıklara karşı adil davranmak, herkesin ve her şeyin hakkını korumak, herkese haklarını vermek ve onlara zarar vermemektir (Candan, 2012 : 28).
Yukarıdaki ayetteki emanetlerin ehline verilmesi ve insanlar arasında adaletle hükmedilmesi yönündeki emirlerin muhatapları genel olarak bütün insan­lar, özel olarak müminler ve daha özel olarak da yöneticiler gibi “emanet ve adalet­ten kamu adına sorumlu” olan şahıslar ve kurumlardır (Karaman, 2007, II: 82). Allah bu görevi tüm “insanları” içerecek biçimde kayıtsız, yaygın, geniş ve kapsamlı tutmaktadır. Başka bir deyimle, İslam’ın istediği adalet sadece Müslümanlar arasında geçerli olacak ya da Ehl-i Kitab’ı da kapsayan ama diğer insanları kapsamı dışında tutan sınırlı bir adalet değildir. İslam’a göre adalet, her insanın, sırf “insan” olmasından kaynaklanan doğal hakkıdır ve insanlar arasında adalet tesis edilirken mümin-kafir, dost-düşman, siyah-beyaz, Arap ya da Arap olmayan ayırımı yapılamaz (Kutub, 1991, II: 520).
İslam ümmeti, insanlar arasında hüküm verme görevi ile karşılaşınca onlar arasında adalet uyarınca hükmetmekle yükümlüdür. İnsanlık adalet ilkesinin ayırımsız ve kayırmacasızca uygulamasını, sadece Müslümanların egemenlik dönemlerinde, İslam’ın insanlığa önderlik ettiği yerlerde ve zamanlarda görebilmiştir. İslam’dan önce ve İslam’ın egemenlik yetkisini yitirdiği andan itibaren insanlık, böylesine onurlu ve herkesi kucaklayan bir adalet düzeni görememiştir. Bütün insanların ortak sıfatı olan “insan”lıktan başka hiçbir nitelik gözetmeyen adalet uygulaması, İslam’ın söz sahibi olmadığı toplumlarda ve dünyada tatlı bir rüya olmaktan ileri gidemez (Kutub, 1991, II: 520). Allah inananları haksızlıklara karşı uyarmakta ve onlara her zaman hakkı söylemelerini; dost olsun, düşman olsun, insanlara adaletle hükmetmelerini emretmektedir (Mevdudi, 1986, I: 329).
C.      Yakınlar Aleyhine Bile Olsa Adaleti Ayakta Tutma
Kur’an’da adaletin sadece Müslüman olanlara değil, kültür, bilgi, makam, cinsiyet, ırk, dil ve din farkı gözetmeksizin bütün insanlara, sadece insan oldukları için, aynı değer ve ölçüde uygulanması emredilmiştir: “Ey iman edenler! Kendiniz, ana babanız ve en yakınlarınızın aleyhine de olsa, Allah için şahitlik yaparak adaleti titizlikle ayakta tutan kimseler olun. (Şahitlik ettikleriniz) zengin veya fakir de olsalar (adaletten ayrılmayın). Çünkü Allah ikisine de daha yakındır. (Onları sizden çok kayırır.) Öyle ise adaleti yerine getirmede nefsinize uymayın. Eğer (şahitlik ederken gerçeği) çarpıtırsanız veya (şahitlikten) çekinirseniz (bilin ki) şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır..” (Nisa, 4: 135). Bu ayetteki adaleti titizlikle ayakta tutan kimseler olun ifadesi çok önemlidir ve o müminlerin sadece adaleti yerine getirme görevini değil, haksızlığı ortadan kaldırıp, yerine adaleti ve hakkı getirmeleri için, onların adaletin koruyucusu olma yükümlülüklerini de içermektedir (Mevdudi, 1986, I: 415).
Adalet ve eşitliği sağlamak aslında zor bir şey ise de, Müslümanlar bu ikisine güç yettiğince uymakla yükümlüdür ve söz söylediklerinde de adil olmaları gerekir. Yani gerek hüküm vermede, gerek şahitlikte ve gerekse başka hususlarda hakkı ve doğruyu söylemelidirler. Çünkü adalete ve hakka aykırı söz söylemek haramdır. Lehinde veya aleyhinde söz söyleyecekleri kimse akrabaları da olsa taraf tutmamalıdırlar (Yazır, 1979, III: 2096).
D.      Adalet İsteyenin Müslüman Olup Olmaması Sorunu
Savaş, Allah rızası kazanmak isterken zulme uğrayanları, zalimlerin pençesinden kurtarmak ve halk üzerinde Allah Teâlâ’nın adil hükümlerini tatbik etmek için meşru olabilir, yoksa zulüm ve baskıyı yaygınlaştırmak ve ülkeleri istila etmek gibi sırf tecavüz ve saldırı amacıyla savaşmak asla meşru değildir (Yazır, 1979, II: 1393): “Size ne oldu da Allah yolunda ve ‘Rabbimiz! Bizi, halkı zalim olan bu şehirden çıkar, bize tarafından bir sahip gönder, bize katından bir yardımcı yolla!’ diyen zavallı erkekler, kadınlar ve çocuklar uğrunda savaşmıyorsunuz!” (Nisa, 4: 75).
Dinlerinden ziyade mazlumlukları ön planda olan İsrailoğulları konusunda Hz. Musa’nın onlara zulmeden Firavun’a, “Artık İsrailoğullarını bizimle gönder!” (Şuara, 26: 17) diyerek İsrailoğullarını özgürleştirme ve Mısırlılara kölelikten kurtarma mücadelesi vermesi de (İbn Aşur, 1984, XIX: 110) mazlumun dininin sorulmamasına bir örnektir. Çünkü hakikat ve adalet çağrısını güvenlik tehdidi gibi algılayarak Hz. Musa’nın mucizelerini görünce gündem saptıran ve “Sizi yurdunuzdan çıkarmak istiyor!” (Şura, 26: 35) söylemine sarılan Firavun (İslamoğlu, 2009: 602) ve ileri gelenlerinin kötülük yapmaları korkusu ile kavminin küçük bir bölümünden başkası Hz. Musa’ya iman etmedi. Çünkü Firavun, o yerde zorba bir kişi idi. O, gerçekten aşırı gidenlerdendi (Yunus, 10: 83).
Adalet mücadelesi veren Hz. Musa’ya benzer şekilde, Allahu Teala’nın kendisini iktidar sahibi yaptığı Zülkarneyn de yolculuğu sırasında iki dağ arasına ulaştığında o ikisinin önünde, hemen hiç söz anlamayan bir kavme rastlamış ve fesat çıkaran Ye’cuc ve Me’cuc’a karşı yardım talep etmelerine olumlu cevap vermişti (Kehf, 18: 84, 93-94).
Geçmişten günümüze İslam hukukçularına göre, yasama ve yürütmenin temeli adalettir (Souaiaia, 2008: 1). Buna paralel bir şekilde İslam hukuku, gayr-ı Müslim azınlıkların dini liderleri altında millet olarak örgütlenmelerine ve kendi geleneksel hukuklarına uymalarına izin vermektedir (Şentürk, 2006: 59). İnsanların dinlerinin anayasayla güvence altına alınması bir kez kabul edilince, dünyanın birbiriyle rekabet halindeki ulus-devletlere ayrılmasının mazereti kalmayacaktır (Faruki, 2003: 146). Ayrıca İslam'ın bütün hüküm, prensip ve yönelimlerinde evrensel bir insanlık anlayışı hakimdir. O alemlere rahmet ve bütün insanlığa hidayettir. İslam insanların belli bir kısmının veya yeryüzünün belli bir bölümünün hukuku değildir. Aksine İslam hukuku; beyaz olsun siyah olsun, Arap ya da acem olsun, doğuda ya da batıda hangi sosyal konumda olursa olsun insan içindir. Bu hukuk düzeninde ayrımcılık, ırkçılık ve kutuplaşma yoktur. İnsanlar onun karşısında eşittir (Qaradawi, 1997: 37). İnsanların hak ve hürriyetlerinin sınırlandırılması, farklı muameleye maruz kalması, renk, dil, kültür ve coğrafi farklılıklarından dolayı aşağılanması asla affedilemez (Çınar, 2012: 48).
İslam hukukunu belirleyen Allah değil de bir kişi veya topluluk olsaydı bilerek ya da bilmeyerek kendi cinsini, vatanını, sınıfını ve yararını mutlaka ön plana alırdı. İslam hukuku bütün insanlar arasında mutlak adaleti gerçekleştirmek, onların kardeşliğini temin etmek; dinlerini ve ahlaklarını koruduğu gibi kanlarını, namuslarını, mallarını ve akıllarını da korumayı hedeflemektedir (Qaradawi, 1997: 37).
Allahu Teala Hz. Peygamber (s)’den ona gönderdiği vahy ile hükmetmesini, hainlerin savunucusu olmamasını, yani -ister ümmetinden isterse başka dinden- kim olursa olsun, hainleri savunmak için (ahlakça) temiz kimselere düşmanlık etmemesini; daha açıkçası hainler adına müdafaa vekili olmamasını ve onlara avukatlık etmemesini emretmektedir (Yazır, 1979, III: 1457): “Biz sana Kitab (Kur’ân)ı hak olarak indirdik ki, insanlar arasında Allah’ın sana gösterdiği şekilde hüküm veresin. Sakın hainlerin savunucusu olma! Allah’tan bağışlanmanı dile. Şüphesiz, Allah bağışlayıcıdır, esirgeyicidir. Kendilerine hainlik edenleri savunma. Muhakkak Allah hain günahkârları sevmez.” (Nisa, 4: 105-107). Davacının mevkii, şöhreti, serveti, rütbesi, sağladığı menfaat ne olursa olsun hâkim ve vekiller haksız olduğu halde onun ta­rafını tutmayacak, hükmün onun lehinde çıkması cehdi içinde olmayacaklardır. Özellikle avukatlar bütün bilgi ve becerilerini, haksız da olsalar müvekkilleri lehi­ne hüküm verilmesini sağlamak amacıyla değil, hakkın ortaya çıkması ve sahibine iade edilmesi için kulla­nacaklardır (Karaman, 2007, II: 138).
Şeriat, hakkında İslami hükümlerin geçerli olduğu herkesi; dinî, toplumsal, ailevi, iktisadi ve ulusal nedenlerle hiç kimseye karşı haksızlık yapmamakla sorumlu tutmuştur. Yukarıdaki ayet grubu, bir Müslümana demir zırhını emanet eden Yahudinin uğradığı mağduriyete dairdir. O Müslüman zırhı aldığını inkâr etmiş ve kabilesi de onun doğru söylediğine şahitlik edince Hz. Peygamber (s) de onların söylediklerini teyit etmişti. Bunun üzerine Kur'an-ı Kerim de Yahudinin hakkını savunup, olaya karışan Ensar’ı itham etmişti (Mukatil, h. 1423, V: 132; Qaradawi, 1997: 77-78). Bu olay bize gösteriyor ki, taraflardan birinin gayr-ı Müslim oluşu, kanun önünde eşitliğe engel değildir. Siyasi gücün, yargı kararı olmaksızın kendi bilgisiyle hak konusunda gayr-ı Müslim aleyhine karar verme yetkisi yoktur (Birsin, 2012: 347-348).
Peygamber (s) İslam ile küfür arasında kıyasıya bir çatışmanın hüküm sürdüğü o dönemde –nüzul bilgileri doğrultusunda düşündüğümüzde- bir Müslüman ile birlikte yargılanan Yahudinin aleyhine hüküm verseydi, İslam düşmanları onun, İslam toplumunun ve İslam davetinin aleyhinde kuvvetli bir manevî silah ele geçirmiş olacaklardı. İslam aleyhinde sıkı bir propagandaya girişip, “Müslümanlar arasında hiç adalet yoktur. Bu Yahudi aleyhine verilen hükümden de anlaşılacağı üzere, onlar her ne kadar önyargı ve kavmiyetçiliğin aleyhinde gibi görünüyorlarsa da önyargılı ve kavmiyetçidirler.” diyeceklerdi. Bu nedenle Allah, Müslümanları bu tehlikeden uzaklaştırmak için meseleye doğrudan müdahale etmektedir (Mevdudi, 1986, I: 357).
Yukarıda belirttiğimiz ayetlerde bir taraftan kendi kabilelerinden suçlu olan kişinin suçunu gizlemeye çalışan Müslümanlar, partizanlıkları (tarafgirlikleri) nedeniyle sert bir şekilde azarlanmakta, diğer taraftan bütün Müslümanlara partizanlık endişelerinin adaleti engellememesi gerektiği öğretilmektedir. Bir kimsenin, haksız olduğu halde kendi grubundan bir kişiyi savunup, haklı olduğu halde karşı gruptan bir kimseyi suçlaması apaçık bir ihanettir. (Mevdudi, 1986, I: 357).
Allahu Teala; Peygamber (s)’den, Yahudilerin kendisinin hakemliğine başvurduğu problemde, adaletin ve doğruluğun gerekliliği hakkında tekrarlanan Kur’an ilkelerine uygun olarak hükmetmesini emretmektedir. Bu, bir kavme duyulan kinden etkilenmemek ve o kin nedeniyle onlara adaletsiz davranmamaktır (Derveze, 1997, VII: 101): “Ey iman edenler, Allah için hakkı ayakta tutanlar ve adaletle şahitlik yapanlar olunuz. Bir kavme olan kininiz, sizi adaletsizliğe sevk etmesin. Adaletli olun, çünkü o, takvaya daha yakındır. Allah’tan korkun. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan haberdardır.” (Maide, 5: 8). Yani, bir kavme şiddetli kininiz veya onların size kini ve düşmanlığı sizi adaletsizliğe sevk etmesin. Şu halde haklarında doğru şahitlik ve adilane hükmetmemeye veya onlara işkenceye, iftiraya, onlardan sizinle savaşa girmeyenleri öldürmeye, sözünden dönme vb. helal olmayan şeyleri yapmakla onlara zulüm ve düşmanlık yapmaya ve dolayısıyla sizi günaha sokmaya neden olmasın. Adaletli davranınız ki, o takvaya daha yakındır ve Allah’ın korumasına girmek için en yakın vasıtadır (Yazır, 1979, III: 1593-1594). Düşman topluluklara dahi adaletle muamele etmelerinin müminlere emredilmesi, ayrıca bu davranışın takva erdemiyle bağlantılı olduğunun vurgulanması son derece dikkat çekicidir (Karaman, 2007, II: 229).
Tüm insanları, adalet gölgesi altında yaşatmayı üstlenmiş ve taraftarlarına “kin ve düşmanlık duydukları insanlara karşı bile” adaleti, Allah için uygulamayı farz kılmış olan İslam, bu prensipleri nedeniyle tüm insanlığa gönderilen evrensel son dindir. Adalet, güç ve gayret isteyen bir iş olmasına rağmen, bu ümmetin insanlara karşı yerine getirmesi zorunlu bir görevdir. Bu ümmet, İslam’a göre yaşadığı dönemlerde, adilane prensipleri yerine getirmiş ve sorumluluğunu yüklenmiştir. Bu, soyut bir tavsiye değil aksine, günlük hayatta uygulanan bir realitedir (Kutub, 1991, III: 204-205).
E.      Hukuk Seçme Özgürlüğü Bağlamında Adalet
Yahudi oldukları halde kendi kitaplarını terk etmeleri nedeniyle Yahudiler Kur’an’da kınanmaktadır: “İçinde Allah’ın hükmü bulunan Tevrat yanlarında dururken seni nasıl hakem yapıyorlar da ondan sonra da dönüveriyorlar? Onlar inanıcı değillerdir.” (Maide, 5: 43). Kur’an’da, Yahudiler hakkında hüküm verecek peygamberlerden hangisi olursa olsun -onlar Yahudi olarak kaldıkları sürece- onlara kendi dinleri ve şeriatlarıyla hükmedeceği ifade edilmiştir. (Karaman, 2007, II: 278): “İçinde hidayet ve nûr bulunan Tevrat’ı, elbette biz indirdik. Allah'a teslim olmuş peygamberler, Yahudiler hakkında onunla hükmederlerdi, kendilerini Tanrıya adamış zâhitler, âlimler de, Allah’ın kitabını korumakla görevlendirildiklerinden (onunla hüküm verirler) ve onun Allah’ın kitabı olduğuna şahitlik ederlerdi.” (Maide, 5: 44). Bununla birlikte, "Allah'a teslim olmuş peygamberlerden maksat sadece Hz. Muhammed’dir, onu yüceltmek için çoğul kipi kullanılmıştır.” diyenler de vardır (İbn Aşur, 1984, VI: 161). Bu yoruma göre Yahudiler hakkında Tevrat’la hüküm veren Hz. Muhammed’dir (Karaman, 2007, II: 278).
Peki, İslam devletiyle anlaşması olanlar veya zımmiler (İslam devletinde yaşayan gayri müslimler), davalarını İslam mahkemelerine getirmedikleri taktirde kendi aralarında onu nasıl çözüme kavuşturcaklar? Onlar eğer davalarını Müslüman hakimlere getirmemişlerse kendi mahkemeleri, onlar arasındaki davalara bakmakla yükümlüdür ve yetkilidir. Bu, alimlerin çoğunluğunun görüşüdür. Burada İslam şeriatının dinî özgürlüğe ne kadar önem verdiği, bu konudaki güzellik ve parlaklığı görülmektedir. Bu, İslami otoriteye boyun eğen gayr-i Müslimlerden hiç kimseyi İslami yargıya başvurup yargılanmayı kabul etmekten uzaklaştırmaz (Derveze, 1997, VII: 102). İnsanlar bir dine, bir ideolojiye, bir sisteme bir rejime inanıp inanmamakta, onu kabul edip etmemekte, onun gereklerini yerine getirip getirmemekte özgürdür. Bununla birlikte, kendi inanç ve düşüncesini yahut sistemini olumlamak veya başkalarına empoze etmek için doğru ile yanlışı karıştırıp başkalarının din ve inançlarını, sistem ve ideolojilerini bozmaya, istismar etmeye, karalamaya, onların mensuplarını horlamaya ve beyinlerini yıkamaya hakları yoktur (Sarmış, 2010: 443).
İncil ehlinin, Allah’ın İncil’de kendilerine indirdiği hükümlerle hükmetmelerinin zorunlu olduğuna ve aynı şekilde Allah’ın indirdiğiyle hükmetmeyenin, Allah’ın emrinin dışına çıkmış fasıklar olacaklarına dair, Kur'an ayetlerinde bir uyarı yer almaktadır: “İncil ehli de Allah’ın ona indirdikleriyle hükmetsinler. Kim, Allah’ın indirdiği ile hükmetmezse, işte onlar fâsıkların ta kendileridir.” (Maide, 5: 47). Çünkü vahyin hikmeti; Tevrat ve İsrailoğulları’na gelen peygamberleri zikrettikten sonra Hz. İsa ve ona verilen İncil’den söz etmeyi gerektirmiş ve Yahudilere Tevrat’la hükmetmelerinin vacip olduğunu ifade etmesinin ardından Hıristiyanlara da İncil ile hükmetmelerinin zorunluluğunu belirtmiştir (Derveze, 1997, VII: 111). Gerek Yahudilerden gerekse Hıristiyanlardan “kendi Kitaplarıyla hükmetmeye yönlendirilenlerin” İslam’ı benimsemeyen Yahudi ve Hıristiyanlar oldukları unutulmamalıdır.
Bir tarafı zımmi ve İslam devleti ile anlaşması bulunanlar, diğer tarafı ise Müslümanlar olan bir davaya gelince, Beğavi ve Hazin’de yer alan “Bu türden bir davada ancak İslam mahkemesi yetkilidir.” şeklindeki görüşün doğru olduğunu söylemek mümkündür (Darwaza, 1997, VII: 102).
F.       Uluslararası İlişkiler Bağlamında Adalet ve Savaş
İster sebepsiz yere isterse bir kötülüğe karşılık verirken sınırı aşmak suretiyle olsun, başkalarına haksızlık yapılması Allah’ın hoşnut olmadığı bir davranıştır (Karaman, 2007, IV: 755): “Onlar, bir saldırıya (bağy) uğradıkları zaman birbirleriyle yardımlaşırlar. Bir kötülüğün cezası yine onun gibi bir kötülüktür ama kim affeder, bağışlarsa onun ödülü Allah’a aittir. Şüphesiz ki Allah, zalimleri sevmez. Kim zulme uğradıktan sonra hakkını alırsa, artık onlara yapılacak bir şey yoktur. Ancak insanlara zulmedenlere ve yeryüzünde haksız yere taşkınlık edenlere ceza vardır. İşte acıklı azap bunlaradır. Her kim de sabreder ve kusuru bağışlarsa, işte bu elbette azmedilecek işlerdendir.” (Şura, 42: 39-43). Müminler Mekke'de inanç özgürlüğünü tanımayan putperestlerin ağır baskıları altında yaşarlarken henüz suçlunun kamu adına cezalandırılmasını sağlayacak bir örgütlenmeye sahip değillerdi. İşte o dönemde inen bu ayetlerde dahi müminler, başkasının hakkını ihlal eden bir eyleme karşı gösterilen toplumsal ve bireysel tepkinin niteliği ve sonuçları, yani bir bakıma suç ve cezanın fikrî temelleri üzerinde düşünmeye yöneltilmektedir. Rasulullah (s)’ın ashabı, bireyler ve toplumlar arası ilişkilerde önemli bir konuda, yani "saldırıya karşılık verilmesi halinde haklılık sınırlarının aşılmaması, amaca uygunluk ve denklik ilkelerine riayet edilmesi hususunda" düşünsel olarak hazırlanmaktadır. Özellikle 39 ve 41. ayetler bazı müfessirlerce Müslümanlar ile Müslüman olmayanlar arasındaki ilişkilerle sınırlandırılarak açıklanmış olmakla beraber (Karaman, 2007, IV: 754-755), Taberi’nin ısrarla belirttiği üzere Yüce Allah herhangi bir ayırım ve sınırlandırma yapmaksızın, haksız saldırıya uğradığı için hakkını korumaya ve zâlime haddini bildirmeye çalışan herkesi övmüştür (2000, XXI: 547).
Yukarıda mealini verdiğimiz ayet grubunda geçen bir saldırıya (bağy) uğradıkları ifadesindeki söz konusu bağyin muhatabının çoğul olduğuna dikkat edilmelidir. Bu ise bağyin herkesle ilgili olduğunu göstermektedir. Bazıları bunu yalnız dışardan gelen saldırıya özel sanmakta ve bir müşrik bir Müslümana saldırdığı takdirde intikamını alanın övgüsüyle tefsir etmektedirler. Fakat gerek Allah hakkı ve gerekse kul hakkı olsun mutlak hakkın korunması Allah hakkıdır. Yani kamu hakkındandır. Dolayısıyla her mümin kişinin haklarının toplumun taahhüdü altında bulunması açısından ona karşı saldırı kamu (toplumun) hakkına saldırı demektir. Gerek dıştan ve gerek içten genel ve özel olarak yapılan saldırının savuşturulması ve cezanın verilmesi toplumun görevi yani en azından farz-ı kifayedir. İçten olanlarda mahkemelerin adaletini temin, dıştan olanda da siyasi tedbirlerin alınması bir toplumun yüksekliğini gösteren en yüce erdemlerdendir. Onun için diğer tefsir bilginleri demişlerdir ki: “İleri giden her azgından öç alma övülmüştür.” (Yazır, 1979, VI: 4249-4250).
Karşılarına dikilip engel olunması gerekenler, insanlara zulmeden ve yeryüzünde haksız yere azgınlaşanlardır. Çünkü içinde zalimler bulunduğu ve bu zalimler insanların tepkisiyle karşılaşmadıkları, zulümlerinden vazgeçirilmeye çalışılmadıkları sürece yeryüzü ıslah olmaz. Azgınlar diledikleri gibi haksızlık ettikleri ve hiç kimse tarafından engellenmedikleri, direnişle karşılaşmadıkları sürece yeryüzündeki hayat normal akışını sürdüremez. Yüce Allah zalim ve azgın kişileri acıklı bir azapla tehdit etmektedir ama insanların da zulüm ve azgınlığa karşı çıkmaları ve onları engellemeleri gerekir (Kutub, 1991, IX: 94).
İslam toplumunun diğer toplumlarla ilişkisi; iyilik, dostluk, adalet, misilleme ve anlaşmalara sadakat temeli üzerinde kurulmuştur (Karaman, 2002: 888). Allah, inananlara “din konusunda kendileriyle savaşmayan ve kendilerini yurtlarından çıkarmayan müşriklerle” dostluk kurmalarına izin vermekte ve onlarla ilişkilerinde adaleti gözetmelerini, onların haklarına tecavüz etmemelerini teşvik etmektedir (Kutub, 1991, IX: 622): “Allah sizi, din hakkında sizinle savaşmayan ve sizi yurtlarınızdan çıkarmayan kimselere iyilik etmekten, onlara adaletli davranmaktan men etmez. Çünkü Allah adil davrananları sever.” (Mümtehine, 60: 8). Allahu Teala müminlerden müşrikler hakkında hüküm verirken adaletli davranmalarını ve onlara zulmetmemelerini (Nesefi, 1998, III: 469), verdikleri sözü yerine getirmelerini ve emanetlerine riayet etmelerini istemektedir (Zuheylî, h. 1418, XXVIII: 135). Ayrıca, Peygamberimizin barış öneren, tarafsız davranan veya savaş meydanından çekilen müşriklerle savaşılmasını emrettiği; barış önerisini reddettiği ya da savaş esnasında “eman” dileyen birinin emanını kabul etmediği konusunda herhangi bir rivayet de söz konusu değildir (Derveze, 1997, V: 198-199). Burada verilmek istenen mesaj belirli olaylarla sınırlı değildir, ayette yer alan olumsuz nitelikler kapsamına girmedikçe hangi dine mensup ve hangi etnik kökenden olursa olsun uluslararası toplumun bütün üyeleriyle iyilik ve adalet esasına dayalı ilişkiler kurulabilir (Taberi, 2000, XXIII: 323; Karaman, 2007, V: 315).
Kur’an, uluslararası ilişkilerde hemen herkesin makul ve ik­na edici bulacağı bir temel düstur takdim etmektedir. Asıl olan barış halidir ve dostâne ilişkilerin sağlıklı yürüyebilmesi için şu iki şarta titizlikle uyul­ması gerekir: a) İyi niyetli olma ve bunun ilişkilere yansıtılması. b) Bu alanda ya­pılacak düzenleme ve uygulamalarda, herhangi bir anlaşmazlık çıkması du­rumunda adalet ve hakkaniyetin esas alınması. İstisnaî olan düşmanca ilişkiler içi­ne girmenin gerekçesi ise, karşı tarafın din özgürlüğünü ortadan kaldırmaya yöne­lik savaş ilân etmesi ve ülke güvenliğini tehdit eden fiili bir davranış ortaya koymasıdır. Kur’an’ın bu konuda ortaya koyduğu objektif esas­lar, Müslümanlara imtiyaz tanıyan veya sübjektif değerlere bağlı ilke ve kurallar değildir (Karaman, 2007, V: 315).
Yukarıdaki ayet dostça ilişkileri sürdürebil­meyle ilgili genel bir hüküm içermekte, onun ardından gelen, “Allah, yalnız sizinle din uğrunda savaşanları, sizi yurtlarınızdan çıkaranları ve çıkarılmanız için onlara yardım edenleri dost edinmenizi yasaklar. Kim onlarla dost olursa işte zalimler onlardır.” (Mümtehine, 60: 9) şeklindeki ayet ise, dostluk ve dayanışma (ittifak) ilişkisi kurulması konusunda sınırlama getirmekte, kendileriyle ittifak yapılacak kesimlerin “Müslümanların düşmanlarına yardımcı olmamasının da” şart olduğunu belirtmektedir (Karaman, 2007, V: 316).
Allahu Teala, Müslümanlara karşı fiilen tecavüze kalkışmamış ve onları yurtlarından çıkarmamış, onları zorla hicrete mecbur kılmamış gayr-ı Müslimlere; iyilik etmekten, hediye vermekten, nakdî yardımda bulunmaktan, adaletli davranmaktan, lâyık oldukları şeyleri kendilerine vermekten ve onların haklarına riâyet etmekten müminleri men etmemektedir. İnsanca, insaflı ve adilane muameleler İslam tarafından övülmüştür ve yasak değildir. Şüphe yok ki, hikmet sahibi ve yaratıcı olan Allah adalette bulunanları sever. Hiçbir kimseye zulmedilmesine razı olmaz (Bilmen, 1991, VIII: 3696).
Müslümanlara karşı savaş ilan etmeyenlere adil davranma ilkesi, İslam’ın devletlerarası hukukunun da temelidir. Buna göre insanlar arasında barış hali değişmeyen temel tutumdur. Bu hal ve tutum, savaş açılması ve bu savaşa karşılık verilmesinin zorunlu olması veya antlaşma yapıldıktan sonra ihanet edilmesi durumları dışında değişmez. Davanın ve inancın gereklerini yerine getirme özgürlüğü karşısında kaba kuvvetle durmak da bir saldırıdır. Bunların dışındaki hallerde İslam tüm insanlara barışı, sevgiyi, iyiliği ve adaleti öngörmektedir (Kutub, 1991, IX: 623).
Kim İslam toplumuyla barış antlaşması yapar, onları inançları ve davalarıyla baş başa bırakır, insanların İslam'ı dinleyip anlamasına engel olmazsa ve ona iman edenlere zorluk çıkarmazsa o da Müslümanlarla barış içinde demektir. İslam bu insanlara iyilik yapmayı ve onlara adil davranmayı yasaklamaz (Kutub, 1991, IX: 623). Müslümanlar bu kategoriye girenlerle dayanışma içine girebilirler. Birçok problemin çözümüne birlikte yönelebilirler ve birçok hususta anlaşmaya varabilirler (Fadlullah, 1996: 198). Bir kez ahitleşildi mi de artık cebre başvurmamak gerekir (Hadduri, 1991: 195).
Kur’an cehennem azabı gerekçelerinden birinin de adil, iyiliği emreden ve kötülüğü engelleyen kişilerin öldürülmesi olduğunu (Maverdi, ts., I: 381) belirtmektedir: “Allah’ın ayetlerini inkâr edenler ve haksız yere peygamberleri öldürenler, insanlar içinde adaleti emredenlerin canına kıyanlar yok mu? Bunları acıklı bir azapla müjdele!” (Al-i İmran, 3: 21). Adaleti emredenler ahlak, görüş ve fikirlerinde adil kimselerdir ve yine onlar insanların hikmetli ve akıllı olanlarıdır (Rıza, 1990, VIII: 127). Günümüzde insan hakları konusuna özel emek veren çevreler ile ülkelerin saygınlığını bu konudaki duyarlılıklarına göre ölçen bir kamuoyu ve değerlendirme kurumları mevcuttur. Bunların oluşmasında, adalet arayışının ve gücü elinde tutanların keyfî, ön yargıya dayalı hak ihlâllerine karşı tavır koyma iradesinin etkili olduğu dikkate alınırsa, ayet-i kerimenin bu tür çabalara övgüde bulunduğunu söylemek mümkündür Zira Kur’ân-ı Kerîm’in bu tasvirine göre, adaleti gözetmeyi bırakıp onun yerine, güç kullanmayı tercih etmek ile inkarcılık (küfür) arasında sıkı bir bağ vardır. Öte yandan bazı hadislerde zulüm ve baskı ortamlarında hakikatleri savunabilenler, peygamberler makamını izleyen mertebede gösteril­miştir (Karaman, 2007, I: 527-528).
Gerçekten de Allah’a iman; O’nun ayetle­rine tabi olmayı, kitaplarının hükmünü uygulamayı, peygamberlerine gereken saygıyı göstermeyi, insanları hakka ve adaletli davranmaya davet eden kimselerle dayanışmayı da gerek­tirmektedir (Derveze, 1997, V: 405).
Kur'an’ın toplumsal vurgularının en bariz olanı belki de adalettir. Kur'an-ı Kerim’in Müslüman olmayanlar için de adalet vurgusunda bulunan ayetleri; onlara (zulümleri nedeniyle) kin beslense bile yine de adil davranılmasını, İslam hukukuna tabi olmayan Ehl-i Kitab’a kendi hukuklarını uygulama izni verilmesini, adil olma gerekliliğinde savaş durumunun bile istisna tutulmamasını ve din farkı gözetmeksizin adaletin tesisini emretmektedir. Bu çaba verilirken referansları Kur'an olmayan çevrelerle de ortak mücadele alanları belirlemek ve birlikte hareket etmek daha adil bir dünyanın tesisinde doğru ve erdemli bir tavır olacaktır. Müslümanlık zulmün, adaletsizliğin kol gezdiği bir dünyaya sırtımızı çevirip, gözümüzü kapatıp, kulaklarımızı tıkayarak habire namaz kılıp oruç tutmak, ya da hacca gitmek değil; yeryüzündeki siyasi, askeri, ekonomik, sosyal ve kültürel adaletsizliklerin her çeşidine karşı mücadeleye girişmektir. Gerekirse bu uğurda “Hılfu’l-Fudul” mantığından hareketle, dünyadaki diğer toplumlarla da din, ırk, bölge ayrımı yapmaksızın samimi bir işbirliği ve dayanışma anlayışı geliştirmekten de geri kalmamak gerekir (Kırbaşoğlu, 2010: 223). Umara’nın da ifade ettiği gibi, adalet İslam hukukunun ilk maksadıdır ve adalet gerçeğini garanti eden her yol, hakkında vahyi bir nass veya herhangi bir rivayet olmasa da şer’î İslamî bir yoldur (Birsin, 2012: 362).
Kur'an’ın “Herkes için adalet” vurgusu, ifade ve ibadet hürriyeti konusunda da insanlığa önemli katkılar içermektedir ancak her ikisi de ayrıca incelenmeyi hak eden araştırma konularıdır.
Abdullah, Muhammed ve Muhammed Junaid Nadvi. (ts.) Understanding the Principles of Islamic Worldview. The Dialogue, Vol. 6 Number 3.
Bilmen, Ömer Nasuhi. (1991). Kur’an-ı Kerim’in Türkçe Meâli Âlisi ve Tefsiri. 8 c., Ankara: Akçağ.
Birsin, Mehmet. (2012). İslam Hukukunda İnsan Hakları Kuramı. İstanbul: Düşün.
Candan, Abdulcelil. (2012). Adil ve Zalim Toplumlar. Kur’anî Hayat. S. 23, İstanbul.
Çınar, Mahmut. (2012). Adalet-Mülk İlişkisi. Kur’anî Hayat. S. 23, İstanbul.
Derveze, İzzet. (1997). et-Tefsiru’l-Hadîs, (Çev: Vahdettin İnce ve diğerleri), 7 c., İstanbul: Ekin.
Ebyârî, İbrahim b. İsmail. (h. 1405). el-Mevsuatu’l-Kur'aniyye. Kahire: Muessesetu Sicili’l-Arab.
Ece, Hüseyin K. (2012). Merhamet ve Adalet İlişkisi. Kur’anî Hayat. S. 23, İstanbul.
Fadlullah, Muhammed Hüseyin. (1996). İslami Hareket İlkeler ve Sorunlar I. (Çev: Vahdettin İnce), 2 c., İstanbul: Ekin.
Faruki, İsmail R. (2003). İbrahimi Dinlerin Diyaloğu. (Çev: Mesut Karaşahan), 2. bs., İstanbul: Pınar.
Firuzâbâdî, Muhammed b. Yakub. (2005). el-Kamusu’l-Muhît. 8. bs., Beyrut: Müessesetu’r-Risale.
Hadduri, Macid. (1991). İslam’da Adalet Kavramı. (Çev: Selahattin Ayaz), İstanbul: Yöneliş.
Hatemi, Hüseyin. (1989). Hukuk Devleti Öğretisi. İstanbul: İşaret.
İbn Âşûr, Muhammed Tahir. (1984). et-Tahrîr ve’t-Tenvîr. 30 c., Tunus: Daru’t-Tunusiyye li’n-Neşr.
İbn Faris, Ebû’l-Huseyn. (1979). Mu’cemu Mekayisi’l-Luga, 6 c., Beyrut: Daru’l-Fikr.
İbn Faris, Ebû’l-Huseyn. (1986). Mücmelu’l-Luğa. 2 c., 2. bs., Beyrut: Müessesetu’r-Risale.
İbn Manzur, Ebu’l-Fadl Cemâluddîn, .(h. 1414). Lisânu’l-Arab, 15 c., Beyrut, Daru Sadr.
İslamoğlu, Mustafa. (2009). Hayat Kitabı Kur'an Gerekçeli Meal-Tefsir. 3. bs., İstanbul: Düşün.
Karaman, Hayrettin. (2002). İslam’ın Işığında Günün Meseleleri. İstanbul: İz.
_________, vd. (2007). Kur’an Yolu Türkçe Meal ve Tefsir. 5 c., Ankara: DİB.
Kırbaşoğlu, M. Hayri. (2010). Ahir Zaman İlmihali, 5. bs., Ankara: Yayınevi.
Kutub, Seyyid. (1991). Fî Zilâli’l-Kur’an. (Çev: Mehmet Yolcu ve diğerleri), 10 c., İstanbul: Dünya.
Maverdi, Ebu’l-Hasan Ali b. Muhammed. (ts.) en-Nüketü ve’l-Uyûn. 6 c., Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiye.
Mevdudî, Ebu’l A’lâ, (1986). Tefhîmu’l-Kur’an. (Çev: Muhammed Han Kayani ve diğerleri), 7 c., İstanbul: İnsan.
Mukatil b. Süleyman, Ebu’l-Hasan. (h. 1423). Tefsiru Mukatil b. Süleyman. Beyrut: Daru İhyai’t-Turas.
Mutahhari, Murtaza. (2005). Adl-i İlahi. (Çev: Hüseyin Hatemi), İstanbul: Kevser.
Nesefi, Mahmud Hafız ed-Dîn. (1998). Tefsiru’n-Nesefi, 3 c., Beyrut: Daru’l-Kelimi’t-Tayyib.
Öztürk, Haydar. (2012). Devletin Dini Adalet Olmalıdır Ama Nasıl, Kur’anî Hayat. S. 23, İstanbul.
Qaradawi, Yusuf. (1997). İslam Hukukunun Özellikleri ve Üstünlükleri. (Çev: Yusuf Işıcık ve Ahmet Yaman), İstanbul.
Rıza, Muhammed Reşid. (1990). Tefsiru’l-Menar. 12 c., Mısır: el-Hey’etu’l-Mısriyyetu’l-Âmmetu li’l-Kitab.
Sa’dî, Nasır bin Abdillah. (2000). Teysiru’l-Kerimi’r-Rahman fi Tefsiri Kelami’l-Mennan. Beyrut: Müessesetü’r-Risale.
Sarmış, İbrahim. (2010). Yönetim. İstanbul: Düşün.
Souaiaia, Ahmed E. (2008). Contesting Justice Woman Islam Law and Society, the USA: State University of New York Press.
Taberi, Muhammed bin Cerir. (2000). Câmiu'l-Beyan an Te’vîli Âyi’l-Kur'an. 24 c. Beyrut: Müessesetü’r-Risale.
Yazır, Elmalılı Hamdi. (1979). Hak Dini Kur’an Dili. 10 c., İstanbul: Eser.
Zuheylî, Vehbe ibn Mustafa. (h. 1418). et-Tefsiru’l-Münir fi’l-Akideti ve’ş-Şeriati ve’l-Menhec, 30 c., 2. bs., Dımeşk: Daru’l-Fikri’l-Muasır.

[1] Some say that this concept means just ummah (Muqatil b. Sulayman, h. 1423, IV: 407) and good ummah (Nasafi, 1998, I: 137. It can be said that a translation into English such as "balanced ummah" reflects the meaning of the Arabic word as well.
[2] Bu kavrama adil ümmet (Mukatil b. Süleyman, h. 1423, IV: 407), hayırlı ümmet (Nesefi, 1998, I: 137) anlamı da verilmiştir. Türkçe’ye “dengeli ümmet” şeklindeki bir aktarımın da lafzın orijinalini yansıttığını söylemek mümkündür.

“Herkes İçin Adalet” Söyleminin Kur’anî Temelleri - İng/TR
  • Title : “Herkes İçin Adalet” Söyleminin Kur’anî Temelleri - İng/TR
  • Posted by :
  • Date : 24.11.14
  • Labels :
  • Blogger Comments
  • Facebook Comments

0 yorum:

Yorum Gönder

Kayıt olmadan yorum yapmak için anonim, isim girmek için Adı/Url seçerek yorum yapabilirsniz.

İletişim Formu


E-posta *

Mesaj *